(Marko 7:20-23)
“Elyo akonkanyapo ati, Ala icikowesha umuntu cintu cifuma mu muntu. Pantu mukati ka mitima ya bantu, emufuma amatontonkanyo yabipa, ubulalelale, ubupupu, imisoka, ulubembu, ulunkumbwa lwa fyuma, ubunkalwe, ubucenjeshi, bucilende, umufimbila, umusaalula, icilumba no buwelewele. Ifibi fyonse ifi efifuma mu muntu, kabili efikowesha umuntu.”
Abantu Balifulungana Kabili Bekala Mukuluba Kwabo
Bushe nani uo cili ica yangukila sana ukupusuka?
Uyo uitontonkanya ukuba umubembu uwacilapo.
Icantanshi, kuti natemwa ukumipusha icipusho. Bushe muyimona shani mwebene? Bushe mutontonkanya ukuti muli basuma nangu ababi? Mutontonkanya shani?
Abantu bonse bekala mukulufiwa kwa matontonkanyo yabo. tekuti mube ababi nge fyo mutontonkanya nangu aba sumina nge fyo mutontonkanya.
Kanshi, nani, muletontonkanya uwingekala ubumi busuma bwa cicetekelo? Bushe kuti aba uyo uitontonkanya ukuti musuma? Nangula uyo uitontonkanya ukuti mubi?
Ni uyo uwa kulekelesha. Lekeni mipusheko Na kabili. Bushe ninani cili ica yangukila ukulubulwa-bushe nyuyo uwa cita imembu ishingi nangu uwacita ishinonofye? Ni uyo uwa sumina ukuti alicita imembu ishi shinga pendwa eo cili ica yangukilwa uku lubulwa pantu ena na sumina ukuti mubembu sana. Umuntu wa musango uyu kuti apokelela bwino icebo ca kulubulwa ica pekanishiwa na Yesu.
Mu cishinka nga twailolesha, ca cishinka ukuti tulifye aba isulamo imembu. Bushe abantunse finshi? Umuntu ‘Lubuto fye lwa bubifi.’ Muli Esaya59, Cali lembwa ukuti umutima wa muntu waisulamo no lubembu. Lelo, ngatwalondolola ati abantu baisulamo ulubembu, abengi kuti batalika. Lelo, ukulondolola umuntu ‘ngo lubuto lwa bubifi’ eku londolola ukwa cishinka. Mu cishinka nga twailolesha fwe bene, cili fye ica bulamo no kutwishika ukuti tuli fi bumbwa fya bubifi. Ababa aba cishinka mu myeo yabo bali no kufika kuku tontonkanya uku.
Lelo, cilemoneka ukuti abantu abengi balakana uku sumina ukuti icine cine ba isulamo ne membu. Na bengi bekala umutende pantu taba itungu ukuba aba bembu. Apo twaba baka cita wa bubi, twalipanga ubu yantanshi bwa lubembu. Nga ta cali ca cishinka kuti twaba sana ne nsoni muku cita ulubembu. Lelo, fwe bengi tatumfwa insoni muku cita ulubembu.
Lelo nangu cibe ifyo, baka mpingu wabo balishiba. Umuntu onse alikwata kampingu iyi mweba ukuti, “Ca nsoni.” Adam na Eva ba fiseme mu fimuti panuma yaku bembuka. Nalelo, aba bembu abengi ba fisama mu fishilano fya fye-Ifishilano fya lubembu. Ba ifisa mwibumba lya ba bembu banabo ukuti baitalushe ku bupingushi bwakwa Lesa.
Abantu bala tumpikwa ne fyo ba suminamo. Batontonkanya ukuti imicitile yabo yali wama uku cila bambi. “Eico ilyo ba umfwa amashiwi ayabi, balila mwishiwi lyabukali,” Bushe umuntu kuti acita ifintu fya musango uyu? Ngo muntu kuti acita shani cilya? “Bushe umwana kuti acita shani ica musango ifi ku bafyashi bakwe?” Nabobene, ba sumina ukuti teti ba cite ifya musango uyu.
Mwe ba temwikwa, caliba ica kosa uku ishiba we mwine. Pakuti tuishibe mucine, tulingile ica ntanshi ukupokelela ukwelelwa kwa membu. Awe cila senda inshita iyi kalamba ifwe uku sanga ukwishiba Kwa cine pa buntunse bwesu, kabili abengi pali ifwe taba kasange ici mpaka no bushiku bwa kufwa kwabo.
Ishibe Wemwine
Bushe aba shaishiba abene bekala shani?
Bekala muli bubumbimunda mukwesha ukufisa imembu shabo.
Ne nshita shimo tula kumanya abantu bamusango uyu abashaishiba. Socrates atile, “Ishibe we mwine.” Lelo, fwe bengi tatwa ishiba ifyaba mumitima yesu: Ukwipaya, ukwiba, ulunkumbwa, ububifi, ukutumpikwa ne linso lya bubifi….
No muntu ushaishiba akwata ubusungu bwa nsoka pa lulimi lwakwe, lelo asosa pa busuma. No mulandu nico uyu muntu taishiba ukuti afyelwe no lubembu ulu shinga senguka.
Kwaliba abengi mwi sonde aba shaishiba ici fyalilwa cabo ica cine. Bali ibepa abene na mukulekelesha bekela ubumi ubwa kuluba mukuibepa kwabo. Taba kutuluka ukuti baleiposa kumbo pa mulandu wa kuitumpika.
Abantu ba Sempaula Ulubembu Mukukonkanyapo mu Bumi Bwabo Bonse
Ninshi baleila kumbo?
Nico tabaishiba abene.
Natu loleshe muli Marko 7:21-23. “Pantu mukati, mu mutima wa muntu, emufuma amatontontonkanyo yabipa, ubulale lale, ukwiba, imisoka, ubucende, ulunkumbwa, ububifi, ubucenjeshi, bucilende, umupusulo, imiponto, imiya, ukutumpa; ifya bubifi ifi fyonse fifuma mukati, no kukowesha umuntu.” Imitima ya Bantu yaisulamo na matontonkanyo yabipa ukufuma pa bushiku bwa kwimitwa.
Na twelenganye ukuti umutima wa muntu wa pangwa nge tambula kabili no kwisula ukufika ku milomo ne fintu ifya menshi yafiko, ifili ni membu shesu. Bushe finshi finga citika nga cakuti aenda ukuya kunuma elyo na kuntanshi? Ifili ifya menshi yafiko (ulubembu) mu cishinka kuti lwa itikila ponse. Elyo umuntu aleenda, ulubembu lukatwalilila uku sempauka muncende yonse.
Na ifwe, fwe ba isulamo ulubembu, twikala ubumi bwesu nge ifi fine. Tu sempaula ulubembu konse fye uko twaya. Tubembuka mubwikashi bwesu bonse pantu twa pangwa no lubembu.
Ubwafya bwa kuti tatu kutuluka ukuti twapangwa no lubembu, nangu mumashiwi yambi, imbuto sha lubembu. Twapangwa no lubembu kabili tukwata ulubembu mumitima yesu mu bushiku bwa kufyalwa kwesu.
Ubwingi bwa membu bwali ipekanya ukufuma. Lelo, abantu taba sumina ukuti mucishinka, bafyalwa aba bembu uku fuma kuba fyashi. Batontonkanya ukuti abantu bambi eba ba tungulula mulubembu eico te bena aba bipa.
Nelyo balepanga imembu, abantu batontonkanya ukuti icintu fye ici kabilwa ukutibenga isamba no kusangululwa nakabili ku lubembu kulufumyapo. Bena batwalilila uku ikumuna ilyo lyonse ba bembuka, ukulayeba abati temulandu wakuti tula isangulula fwe bene, bushe cilepilibula ukuti cili fye bwino uku twalilila ukusempaula ulubembu? Ninshi lyene tuli no kutwalilila uku kumuna kabili na kabili.
Itambula nga na lisulamo no lubembu, lukatwalilila uku sempauka ulubembu. Tacili icikankala ukulawamya kunse. Tacile sakamika imiku twa wamya kunse ne milimo iyi suma, awe cili ica fye, ilyo itambula licili nalisulamo ulubembu.
Tula fyalwa ne membu ishingi ica kutila imitima yesu ta mwingapwa ulubembu; ta cilesakamika ubwingi bwa membu ishile sempaukila mu nshila. Eico, tucita imembu mu nshiku sha mweo wesu onse.
Nga cakuti umuntu telwike ukuti icine ena aisulamo fye no lubembu, akatwalilila uku fisa icifyalilwa cakwe ica lubembu. Ulubembu lwaikala mu mitima ya Bantu bonse kabili talufumapo ukupitila muku wamya kunse. Elyo mwa sempaula ulubembu lunono, twa kumuna ne nsalu nakabili ilyo twa sempaula, twa wamya ne cikolopo…itaulo ne cakonkapo cisalu… Tutwalilila ukusubila ukuti nga twa konkanyapo uku kumuna ifileitika muku bwekeshapo: Cili no kuba icasangululwa, lelo citwalilila ukwitaika kabili na kabili.
Bushe ni nshita nshi uletontonkanya ici cili no kusenda? Cili no kutwalilila mpaka no bushiku umuntu afwa. Abantu bacita ulubembu mpaka ne nshiku sha kufwa kwabo. Emulandu tufwile ukusumina muli Yesu ukuti twinga lubulwa. Pakuti tulubulwe ica ntanshi tulingile twaishiba fwebene.
Nani enga temwisha ukupokelela uku temwa kwa kwa Yesu?
Ba bembu aba sumina ukuti bali cita ifilubo ifingi.
Natutile kuli abaume babili abenga pala kanishiwa kuma tambula yabili ayaisulamo na menshi yalamba. Ama tambula yonse yabili na yesulamo lubembu. Umo ailolesha elyo asosa ati, “yanguu, ine ndi muntu wa lubembu nganshi.” Elyo, aifilwa aleka no kuya mukufwaya uwaku mwafwa.
Lelo uyu umbi atontonkanya ukuti mucishinka tali mubifi. Tekuti amone ubwingi bwa membu shakwe mu mutima kabili atontonkanya ukuti nakuba taba mubembu sana. Mu mweo wakwe onse, atwalilila fye uku kumuna ifile itika. Akumuna ulubali lumo, na kabili ulubali lumbi… kabili mukwangufyanya apilibukila kulubali lumbi….
Kwaliba abengi abaposako amano ku kwikala mu bumi bwabo, mukwesha namaka ukuti benga kwata fye ulubembu ulunono ukutina ukusempaula ulubembu. Lelo apo bali no lubembu mu mitima yabo, busuma nshi cicita? Ukuba abaposako amano takwingaba palamika nelyo panono kumulu. ‘Ukuba aba posako amano kwabo’ lelo kubabika munshila ya kumbo.
Mweba temwikwa, ‘ukuba aba posako amano’ kutwala fye kumbo. Tulingile twasenda ili sambilisho mumitima. Ilyo abantu baisakamana, imembu shabo tekuti shile pona sana, lelo ba cilifye aba bembu.
Bushe cinshi caba mu mitima ya bantunse? Lubembu, ububifi? Ee! Amatontonkanyo yabipa! Bushe mwaliba ubupupu? Ee! Bucaibela? Ee!
Awe ta catwafwe lelo ku kusumina fye ku cishinka ukuti ifwe twaisulamo fye ulubembu, ukucilisha elyo twa mona ukuti imicitile yesu ya lubembu nakabili iya bubifi, ukwabula uku fundwa uku bembuka.
Tekuti cibe ica sokoloka sana ilyo tuli abaice. Bushe ciba shani, ilyo tule kulilako? Ilyo twaya kumasukulu yapa mulu, koleji, na yambi nayambi twisa muku kutuluka ukuti ifya ikala fye muli ifwe lubembu. Bushe ici tecine? Mukulanda fye icishinka, cili ica yansha ukufisa imbela yesu iya lubembu. Bushe cishinka? Tekuti tuyafwe lelo kusempaula fye ulubembu. Elyo panuma twa lalilishika, “Nshifwile ukucita ifi?” Lelo nangu cibe ifi tu cisanga ica kosa uku cinja mu cine. Bushe ninshi cabelefi? Nipa mulandu wa kuti umuntu onse afyalwa no lubembu.
Tatu sanguluka pa mulandu wa kuba fye aba isakamana. Ico tulingile ukwishiba pakuti twinga lubulwa uku fikapo cakuti tufyalwa fye ne membu. Niabo fye aba bembu aba sumina ukulubulwa ukwa pe kanishiwa na Yesu abenga pusuka.
Abo aba tontonkanya ukuti, “Nshapanga ifilubo ifingi nangula uku bembuka sana,” taba sumina ukuti Yesu asendele imembu shabo shonse no kuti impela yabo ni kumbo. Tufwile ukwishiba cila umo ukuti twaisulamo no lubembu pantu twa fyalwa no lubembu.
Umo nga atontonkanya ukuti, “Nshapanga ifilubo ifingi no kutila ati nga cakutila na lubulwa ku lubembu ulu ulunono.” Bushe lyene kuti aba umuntungwa ku lubembu? Awe tekuti cibe ifyo.
Umuntu uwinga lubulwa muntu waishiba ukuti aisulamo no lubembu. Icine cine asumina ukuti Yesu asendele imembu shesu shonse ilyo abatishiwe mu mumana wa Yordani no kuti alipile ama lipilo ya membu shesu ilyo atu fwilile.
Cibe twali lubulwa nangu iyo, bonse twaliba aba shingwana no kwikala mu kuluba. Twaliba aba isushiwamo no lubembu. Efyo twaba. Kuti twa lubulwa fye ilyo twasumina ukuti Yesu asendele imembu shesu shonse.
Lesa Talubwile Abo Abakwata ‘Ulubembu Ulunono’
Bushe nani uubepa imfumu?
Uyo uulomba ubwelelo pa membu shachila bushiku.
Lesa talubula abo aba kwatako fye ‘ulubembu ulunono’ Lesa talolesha na kuli abo aba sosa ukuti, “Lesa, nakwata fye ulubembu ulunono.” Abo alanga fye inkumbu ni abo abatila, “Lesa, ine na isulamo fye ulubembu. Ndeya kumbo. Napapata mpususheni.” Na ba bembu aba pwililika abati, “Mwe Lesa, kuti na pusuka fye nga mwa mpususha. Teti mpepele pa kulapila na kabili pantu ni njishiba ukuti taca ngafwe uku kana bembuka nakabili. Napapata mpususheni.”
Lesa apususha abo aba shintilila pali ena fye umupwilapo. Ine wine na lyeseshe ukupepa cila bushiku amapepo yakulapila, lelo aya mapepo tayankakwile ku lubembu. Elyo na fukeme no kupepa kuli Lesa, Lesa, napapata mbeleni inkumbu no ku mpususha ku membu shandi. Nabo aba pepa ngefi baka pusuka. Besa ku ku sumina ukulubulwa kwa kwa Lesa na mulubatisho Yesu abatishiwe kuli Yohane Kabatisha. Bena ba kapusuka.
Lesa akakula fye abo aba ishiba ukuti ba isulamo no lubembu, abana ba bubifi. Abo abatila, “Nacita fye ulubembu ulunono sana, Napapata mbeleleni uluse pali ici,” bena bacili ba bembu na Lesa teti aba pusushe. Lesa apususha fye abo aba sumina ukuti ba bembu.
Muli Esaya 59:1-2 cali lembwa, moneni, “Ukuboko kwa Mfumu takwa ipipa, ukuti kukane ukupususha, nangu ukutwi kwakwe takwafina ukuti kukane ukumfwa, Lelo amampulu yenu eya patukanya imwe ukufuma kuli Lesa wenu; ne membu shenu shonse eshafisa icinso Cakwe ukufuma kuli imwe, ukuti eumfwa.”
Pantu tufyalwa aba bembu, Lesa tekuti atuloleshe no kutemwa. Temulandu wa kuti ukuboko Kwakwe kwalipipa, nangu amatwi yakwe yalifina, nangu ukuti teti omfwe ilyo twalomba ubwelelo.
Lesa atweba ati, “Lelo amampulu yenu eya patukanya imwe ukufuma kuli Lesa wenu; ne membu shenu shonse eshafisa icinso Cakwe ukufuma kuli imwe, ukuti eumfwa.” pantu twalikwata sana ulubembu mu mitima tekuti twingile mu mulu nangu iminshi na isulwa.
Nga ifwe fwe baba aba bembu twale lomba ubwelelo lyonse ilyo twabembuka, Lesa nga alitwalilila ukwipaya umwana wakwe. Lesa tafwaya ukucita ifi. Atila mwilaisa kuli ine ne membu shenu cila bushiku. Nali mitumine umwana wandi ukumilubula ukufuma ku membu shonse. Ifyo mufwile ukwishiba ni ifyo asendele imembu no ku pokelela ukuti ca cine. Nomba, sumineni mu mbila ya menshi no mupashi ku kupusuka. Uku ekutemwa ukwa cila uko namipela, mwe fibumbwa fyandi.
Ifi efyo atweba, Sumineni mu mwana wandi no ku pokelelo kwelelwa kwa membu shenu. Ine, Lesa wenu, natumine umwana wandi ukukonsola imembu na mampulu yenu. Sumineni mu mwana wandi no kupusuka. Abo abashaishiba ukuti baisulamo no lubembu ba lomba ukwelelwa kwa membu shabo ishinono. Bapalama kuliwene ukwabula ukwishiba ububi bwa lubembu lwabo no ku pepafye, “Napapata mbeleleni uluse pa kalubembu kandi; nsha kacite nakabili.”
Elyo besha uku mubepa na mapepo ya musango uyu. Tatu bembuka umukumo, lelo tutwalilila uku bembuka mpaka twafwa. Kuti twa twalilila ukwipusha ubwelelo mpaka no bushiku bwa kulekeleshako, pantu tekuti tuleke uku bembuka, ne mibili yesu ibombela ifunde lya lubembu mpaka twafwa.
Ukuba uwa elelwa kulubembu ulunono teti ku pwishe ubwafya bwa lubembu pantu tupanga imembu imintapendwa cila bushiku. Eico inshila fye twinga lubulwa ku lubembu kubika imembu shesu pali Yesu.
Bushe ubuntunse bwaba shani?
Umwisulo wa lubembu.
Icipingo cilondolola imembu sha bantu, “Pantu indupi shenu shalikowela kumulopa, ne minwe yenu kuma mpulu; imilomo yenu isoso bufi, indimi shenu shilando bupondamishi. Tapali uufwaya umulinganya, nangu uupapata icine. Basubila mu mashiwi ya fye no kusoso bufi; bemita ububi no kufyala amampulu. Amani yamafolo eyo batota, no kupukula icinsa ca batanda bube, uulyapo amani yabo alafwa, na mu cishonaulwa mufuma ifolo. Ifipikulo fyabo tafyakabe imingila nangu tabakaifimbe ne milimo yabo; imilimo yabo milimo ya mampulu, kabili ifya lufyengo fili muminwe yabo. Amakasa yabo yabutukila kuku cito bubi, bangu fyanya naku kusumyo mulopa wa kaele; amatontokanyo yabo matontonkayo ya mampulu; ukuposwa no bonaushi bwaba munshila yabo: Inshila ya mutende tabaishiba, tamuli umulinganya mu nshila yabo baipanga inshila ya pondama, onse uwendamo taishibo mutende” (Esaya 59:3-8).
Iminwe ya bantu yali kowela na ma mpulu na fyonse ifyo bacita mu myeo yabo lubembu. Nafyonse ifyo bacita bubifi. Ne ndimi shesu ‘shalisosa ubufi.’ Fyonse ifintu ififuma mutunwa twesu fya bufi.
“Ilyo satana asosa ubufi, asosa ukufuma mububi bwakwe (Yohane 8:44).” Nabo abasha fyalwa libili bali temwa ukuti; ndekwebe cine… ca cine ndekweba. Ico ndelanda ca cine… Lelo nangu cibe ifyo, fyonse ifyo balesosa fyabufi. Caba ifyo calembwa. “Ilyo cibanda asosa ubufi, asosa ukufuma mububi bwakwe.”
Abantu babika ici cetekelo cabo mu mashiwi yafye no ku sosa ubufi. Abantu bemita ububi no kufyala ama mpulu. Amani yamafolo eyo batota, no kupikula ifinsa fya batanda bube. Lesa asosa, “uulya amani yabo alafwa, na mu cashonaulwa mufuma ifolo.” Atila mumitima yenu mwaba amani yama folo. Amani yama folo! Mwaliba ububi mu mitima yenu. Emulandu tulingile uku lubulwa mu kusumina imbila nsuma ya menshi no mulopa.
Lyonse nga na amba ukulanda pali Lesa, kwaliba abatila, “yanguu, we mutemwikwa!” Naku papata wisosa kuli ine palwa kwa Lesa Inshita yonse ilyo naesha uku cita akantu ulubembu lula sempauka ukufuma muli ine. Lupongoloka fye. Tekuti mpange no lutampulo lumo ukwabula ukusempaula ulubembu incende yonse. Tekuti njafwilishe. Naisulamo no lubembu. Ndi uwabula isubilo. Eico mwi landa nakuli ine palwa kwa Lesa uwa mushilo.
Uyu muntu alishiba mucishinka ukuti aisulamo no lubembu, lelo taishiba ukuti Lesa ali mupususha ukupitila mu mbila nsuma yaku temwa kwakwe. Ni abo fye aba ishiba ukuti ba isulamo no lubembu ebenga pusuka.
Mucishinka, umuntu onse aba ngefi. Na onse umuntu atwalilila ukusempaula ulubembu konse uko aya. Ulubembu lupalala pamulu pantu abantu ba pangwa no lubembu. Inshila fye iyakuti twinga pusuka ku ca musango uyu, kupitila mumaka ya kwa Lesa. Bushe tacili fye ica yana. Na bonse aba sempaula ulubembu ilyo lyonse ba fulwa, aba nsansa nangu abali bwino kuti bapilibuka ukupitila mu Mfumu Yesu Kristu. Yesu aishile muku tupususha.
Ali fumyapo imembu shenu shonse. Sumina ukuti wapangwa no lubembu elyo walapusuka.