- All e-books and audiobooks on The New Life Mission website are free
- Explore multilingual sermons in global languages
- Two new revised editions in English have been released
- Check out our website translated into 27 languages
Due to COVID-19 and disruption to international mail service
we have temporally suspended our ‘Free Print Book service’.
In the light of this situation we are not able to mail you the books at this time.
Pray that this pandemic will end soon and the resumption of the postal service.
Pray that this pandemic will end soon and the resumption of the postal service.
Subject 2 : The Law
[2-1] Kwatimo Gik Moko Kuom Chik, Bende Mano Nyalo Warowa? (Luka 10:25-30)
“Jabura moro nochungo moteme, ‘Japuonj, atim ang’o mondo acham gikeni ma en ngima mochuere?’ Yesu nowachone ni, ‘Nondik ang’o e Chik? Isome nadi?’ Nodwoko niya, ‘Her Ruoth Nyasayechi gi iyi duto, kendo gi chunyi duto, kendo gi tekoni duto, kendo gi riekoni duto; kendo her wadu kaka iheroi iwuon.’ Yesu nowacho ni, ‘Idwoko kare; tim mago, eka inibed gi ngima.’ To en, kodwaro doko makare, nowacho ne Yesu ni, ‘To wadwa en ng’a.’ Yesu nodwoko niya, ‘Ng’ato moro nolor oa Jerusalem kodhi Jeriko, mi noromo gi jomecho, ma nomaye lepe, mogoye lero, modhi oweye kodwaro tho.’”
En chandruok mane maduong’ mar dhano?
Gidak kod lek mang’eny maonge adieri.
Luka 10:28, “Tim mago, eka inibed gi ngima.”
Ji odak kod lek mang’eny. Nenore ni gin kod dhier kendo gi chandore. Ginenore ni giriek to chutho iwuondo mayot gi dong’ kaok ging’eyo richogi. Onyuolwa maok wang’ere wawegi, to pod wadak mana ka gima pok wang’ere. Nikech ji, ok ong’eyo gin giwegi, Muma nyisowa monuore ni wan joricho.
Ji wuoyo kuom richo margi giwegi. Nenore ni ji ok nyal timo gimaber, kata obedo ni gikwanore kendgi giwegi kaka jogo mabeyo. Gisungore kuom timbegi mabeyo ka ginyisore, kata obedo ni giwacho kod lewgi ni gin joricho.
Ok gi ng’eyo ni onge kod nyalo mar timo maber, omiyo gitemo wuondo jomoko ka seche moko vende giwuonde kendgi giwegi. “Ni biuru, ok wanyal bedo joricho. Nyaka bidie ni ber moko nikuomwa.”
Samoro, gi ng’iyo jowadgi kagi wacho ne ngimagi ni, “Ooh, owinjore mondo kik gitim kamano. Dine obedo maber ne en owuon kadine ok otimo mano. Dobedo maber kadine owuoyo kama. Aparo ni en gimaber yalo wach Nyasaye e yorno. Noyudo warruok motelona, omiyo aparo ni onego otimre kaka ng’atno moseyudo warruok. Nowara mana machiegni, to ka apuonjora mang’eny, abiro timo maber moloyo kaka otimo.”
Gipiago pala mabith e chunygi sache duto ma gichwanyore. “In rit arita. Ibiro neno ni ok achal kodi. Inyalo paro ni in mbelena sani, to rit arita. Ondik e Muma ni jogo mabiro achien biro bedo jotelo. Ang’eyo ni mano notimre ne an. Riti kendo abiro nyisi.” Ji wuondore gin giwegi.
Kata obedo ni neginyalo mana timo gigo ma nyawadgi otimo ka dine obedo ni en ethuolo mar wadgi to pod ong’adone mana bura. Kochung’ e altar to obagni nikech kit rwakruok mare. Kopenjgi ka ji bende nikod teko mar timo maber, ji mang’eny wacho kod dhogi maoko ni ok ging’eyo. To ei chunygi, gin e bwo paro mag gi giwegi kendo giparo ni gin kod nyalo. Koro gitemo matek mondo gibed jomakare nyaka chop kar thogi.
Giparo ni gin kod ‘ber’ e chunygi kendo ni gin kod nyalo mar timo maber. Bende gin kod yie ni gin giwegi gin jomabeyo moromo. Ok odewo ndalo ma gisekawo ka gin jolemo, to ahinya e dier jogo mosedhi maber kuom tiyo ne Nyasaye, giparo ni, ‘Anyalo timo gini kod gicha ne Nyasaye.’
To kwa golo Nyasaye oko mar ngimawa, bende wanyalo timo maber? Bende nitie gimaber e kit ngima mar dhano? Bende wanyalo dak kwatimo mana gik mabeyo? Dhano onge kod nyalo mar timo gik mabeyo. E kinde ma gitemo timo gik moko kod pachgi, to gipodho mana e richo. Jomoko bende weyo Yesu bang’ ka giseyie kuome kendo gitemo mondo gitim mana kaka paro margi dwaro. Onge gimaber to mana richo e man kuomwa, omiyo wanyalo mana timo gik maricho. Kuom tekrewa kendwa (to kata mana jogo mosewar), wanyalo man timo richo. Mano e kaka kit ngima mar ringruok chalo.
Ang’o mwasiko ka watimo, ber koso richo?
Richo
E bugwa mar wer, ‘Nying Yesu opaki,’ nitie wer mawero kama, “♪Ka onge Yesu to ayieng’ni. Wa chalo mana yie ma tang’ni e nam kaonge jakwang’♪.” Ka onge Yesu, to wanyalo mana timo richo nikech wan joricho. Wan mana kod nyalo mar timo timbe mabeyo bang’ yudo warruok.
Jaote Paulo nowachoni, “gima ber madwaro timo ok atim, to gimarach maok adwar timo e ma atimo” (Jo-Rumi 7:19). Ka ng’ato ni kod Yesu, to oonge kod luoro, to ka ng’ato onge Yesu to ok onyal timo maber e wang’ Nyasaye. Kata kamano, kotemo mondo otim maber, to rach lilo ema neno.
Kata Daudi ma Ruoth, neni kod richo. E kinde mane pinye nikod kue kod dongruok, noidho malo e wi tado koriere. Eka, noneno kido mar tem mi nochako bedo kod gombo. Nochal nade kawiye ne owil kod Nyasaye? Adier nopong’ kod richo. Noterore kod Bethseba kendo onego Uria, machuore, to magi duto ne ok nyal nenore ne. Notemo mana wacho weche masire.
Ruoth Nyasaye nooro Nathan ir Daudi, kendo ka nobiro ire, nokone niya, “Ji ariyo nodak e dala moro, achiel ne japith, machielo ne jachan. Japith ne nigi jamni gi dhok mogudho to jachan ne onge gi gimoro, mak mana nyarombo achiel kende, mano seng’iewo. Nopidhe kendo no dongo e ode kaachiel gi nyithinde, kochamo mana chiembe. No metho e kikombene, kendo nonindo e kore, mobedone kaka nyare. Chieng’moro ng’ato nobuoro e dala japithno, to japidhno ne ok oyie kawo chiayo moro kuom jambe owuon mondo oyang’ ni wendono, to no kawo mana nyarombo ng’at ma jachan cha, ema noyango ni wendoni” (2 Samuel 12:1-4).
Daudi nowacho, “Ng’at mosetimo kamano owinjore gi tho!” Mirima nomake ahinya gi japidhno omiyo nowacho niya, “En gi gik mang’eny mage owuon; ne onyalo kawo achiel kuomgi mondo otigo kendo okawo mana gir jachan mondo olos nego wendone chiemo. Ng’atno owinjore kod tho!” Eka, Nathan nonyise, “In e ng’atono.” Ka ok waluwo Yesu kendo wadak kode to kata jogo monyuol nyuol manyien timo richo ma kamago.
Mano chalre ne ji duto, kata ne jogo moyie. Kinde duto wachwanyore kendo watimo gik maricho kwaonge kod Yesu. Omiyo wagone erokamano e odiechieng’ni nikech Yesu osewarowa, kata obedo niwan kod richo. “♪Adwaro yweyo e bwo tipo mar musalaba♪” Chunjewa yueyo e bwo tipo mar warruok mar Kristo, to kwa weyo tipono kendo wang’iyo kit ngimawa, ok wanyal bedo kod yweyo.
Nyasaye Nomiyowa Tim Makare Mar Yie E Nyim Chik
Ere mayot luwo, motelo yie koso chik?
Yie
Jaote Paulo nowacho ni Nyasaye nomiyo wabedo makare kuom yie nyaka a chakruok. Yieno ema nomiyo Adam kod Hawa, Kain kod Abel, Seth kod Enoka, Noa, Ibrahim, Isaka to mogik ne ochiwo ne Jakobo kod nyithinde apar kod ariyo. Kaka ka ne gionge kod Chik, jogi nodoko makare e wang’ Nyasaye kuom yie mane owuk e wach Nyasaye. Jogo ne gin jomo ogwedhi kendo omi yueyo kuom yie mawuok kuom wach Nyasaye.
Kinde ne ochopo kendo nyikwa jakobo ne odak e piny Misiri kaka jotich kuom higni 400 nikech Josef. Eka, bang’e Nyasaye ne ogolo gi oko kod lwet Musa katero gi e piny Kanaan. Kata kamano, kuom higni 400 mag tich matek kod sand, wigi ne osewil kod bedo makare kuom Yie.
Omiyo Nyasaye nonyisogi hono mare ka ong’ado kod gi Nam Makwar ka oterogi e thim. Kene gichopo e thin mar richo ne omiyogi Chik e got Sinai. Nomiyogi Chik mano ting’o buche apar kod chike 613 manie andike. Nyasaye nowacho ni, “An e Ruoth Nyasaye ma Nyasachu, kendo Nyasach Ibrahim, Nyasach Isaka, Nyasach Jacobo. We uru Musa obi ira e got Sinai, kendo abiro miyou chike.” Eka nomiyo jo Israel Chik.
Nomiyogi chike mondo giobed kod ng’eyo ‘gima richo en’. (Jo-Rumi 3:20). Chikego ne dhi nyiso Jo-Israel gigo ma Nyasaye ohero kod gigo maok ohero kendo negidhi fwenyo ratiro kod ler mare.
Jo-Israel duto ma ne nie tuech kuom higni400 e piny Misri nong’ado nam makwar. Ne pok giromo kod Nyasach Ibrahim, Isaka, Jakobo. Ne ok gi ng’eye.
Ekindego mane gidak kaka wasumbni kuom, higni 400, wigi nosewil kod ler mar Nyasaye. E thuolono, ne gionge kod jatelo. Jakobo kod Josef ne jotendgi to ne gisetho e higni go mokalo. Nenore ni Josef neok oweyo yieno kuom nyithinde miluongo ni Manase kod Efrahim.
Omiyo, ne dwarore ni mondo gichak giyud Nyasachgi kendo girom kode nikech wigi nosewil kod ber mare. Nyaka wang’e malong’o ni Nyasaye nomiyo gigedo malong’o kuom yie mokwongo bang’e eka omiyogi chike, kane wigi osewil kod yie. Nomiyogi chike mondo gi dog ire.
Mondo ne owar Jo-Israel ke otimogi bedo joge, ne onyisogi ni nyaka tergi nyang’e.
Dwarone kuom luongo gi ne en mondo onyisgi ni en tie kuom loso chik kendo mar ariyo en ni mondo Jo-Israel onge ni gin joricho e wang’e. Nyasaye ne dwaro ni mondo gi bi ire ken do gibed joge ka owarogi e yor chiwo misengini mane omiyogi. Kendo notimogi joge.
Jo-Israel no war e yor chiwo misango mar chik ka giyie kuom Mesia mane dhi biro. To misengi nigo nolal bang’ kinde moko. Wanon uru ane ni mago notimore kar ang’o.
E Luka 10:25, ng’at moro notemo Yesu. Ng’atno ne en Ja-farisai. Jo-farisaigo netemo mondo gidag kaka chik Nyasaye dwaro. Ne gitemo mondo gireso pinygi mokuongo kendo bang’e gidag kaka chik Nyasaye dwaro. Eka, ne nitie jomoko bende miluongo ni ‘zealots’, mane ohero lweny kendo ne gidwaro ni Jo-Israel oa e bwo loch jo Rumi ka gitiyo kod lweny.
Ng’ano mane Yesu dwaro romo gogo?
Joricho maonge kod jakwath.
Nitie jolemo moko machal kodgi kata sani. Gidak kod weche moko kaka ‘waruru jogo masandore e piny.’ Ne giyie ni Yesu nobiro mondo owar gomodhier kod jogo misando. Omiyo bang’ somo Muma e skunde mag theology, ne gidoko josiasa, kendo negitemo mondo ‘gires joma isando’ kuom yore duto mag dak ei oganda.
Gin jogo makasore kawacho ni, “Wan duto mondo wadag kod ngima maler kendo wabed jogo man kod chik mar ng’uono… wadag kaka chik dwaro, wadag kod wach Nyasaye.” To ok ging’eyo tiend Chik eyo malong’o. Gitemo mondo gidagi ka giluwo Chik to gionge kod fwenyruok mar adiera kuom chik.
Omiyo wanyalo wachoni jonabi kod jotich Nyasaye neonge, e piny Israel kuom higni 400 motelo ne Kristo. Kuom mano, ne gibedo kweth mar rombe maonge kod jakwath.
Ne gionge kod kata jatelo mar adiera. Nyasaye ne ok ofwenyore ne jolemo mawuondore mag ndalono. Pinyno ne nie e bwo loch jo Rumi. Omiyo Yesu nowacho ne jo-Israel mane luwe e thim ni ok obi weyogi kod kech. Nokecho rombe mane onge kod jakwath nikech ji mang’eny ne sandore e kindeno.
Jondiko kod jogo manie kombe mag telo ema ne winjo maber; Jo-farisai bende noketo chik matek magi tudore godo kod din mar Juda. Ne gin jogo masungore.
Japuonj chikno nopenjo Yesu e Luka 10:25 niya, “Japuonj ere gima datim mondo ayud ngima mochuere?” Noparo ni onge ng’at maber maloye kuom Jo- Israel duto. Omiyo japuonj chik (mane ok owarno) notemo nyisore ni Yesu kowacho niya, “Japuonj ere gima datim mondo ayud ngima mochuere?”
Japuonj chikno en mana ranyisi mar kitwa. Nopenjo Yesu, “Japuonj ere gima datim mondo ayud ngima mochuere?” Yesu noduoke ka penje niya “Ang’o mondiki e Muma? Ere gimi somo kanyo?”
Ng’atno nodwoke ni, “Nyaka iher Ruoth Nyasachi gi chunyi duto, kod paroni duto, kendo gi tekoni duto kod riekoni duto. Bende nyaka iher wadu kaka iherori iwuon.”
Yesu nowachone ni, “idwoko kare; tim kamano eka in ibed ma ngima.”
Notemo Yesu kaok ong’eyo ni en kod richo, Jaricho ok nyal timo gimoro maber. Omiyo Yesu nopenje “Ang’o mondiki e Muma? Ere gimi somo kanyo?”
Ang’o misomo e Chik?
Wan joricho maketho chik ndalo duto.
“Ere gimi somo kanyo?” Ei ndikoni, Yesu nopenjo kaka ng’ato, machal kodi gi an, nyalo ng’eyo Chik kendo rite.
Kaka ji mang’eny timo e ndalogi, japuonj chikno bende noparoni Nyasaye nomiyo gi Chik mondo giriti. Omiyo nodwokeni, “Nyaka iher Ruoth Nyasachi gi chunyi duto, kod paroni duto, kendo gi tekoni duto kod riekoni duto. Bende nyaka iher wadu kaka iherori iwuon.”
Chik onge kod ketho. Nomiyowa chike maber ko nyisowa mondo waher Ruoth Nyasaye gi chunywa duto, kod parowa duto, kendo gi tekowa duto kod riekowa duto. Bende nyaka iher wadu kaka iherori iwuon. En gima ber mondo waher Ruoth Nyasaye kod chunywa duto gi tekowa, to kata kamano chik ber kendo ok wanyal rite.
“Ere gimi somo kanyo?” nyisowa ni chik ber kendo long’o, to ere kaka uwinje? Japuonj chik noparoni Nyasaye nomiye chik mondo orit. Kata kamano, Nyasaye nomiyowa Chik mondo wafweny richowa, ka Chik nyisowa richowa e lela. “isetimo richo. Iseneko. Ang’o momiyo iketho chikna?”
Chik nyisowa richo modak e chunywa. We uru akonu kod pacha awuon ni, naneno olemo moro mochiek epuoth ng’ato. Eka Nyasaye nokwera kod chik ni, “kik ikaw olemogo mondo icham. Kitimo kamano to ibiro kelona wichkuot.” “Kamano Wuora.” Puodhono en mar ng’at moro, omiyo kik ikaw gimoro e puodhono.” “Kamano Wuora.”
Seche mwawinjo ni kik wakaw gimoro kanyo, to paro moro chunowa ni nyaka wakaw. Kwa tielo chuma miluongo ni ‘spring’ piny, ochikore malo mondo obed thuolo. Mano e kaka richo chalo.
Nyasaye nyisowa ni kik watim gigo maricho. Nyasaye nyalo wacho kamano nikech oler, oromo kendo en gi teko mar timo kamano. E yo machielo ok ‘wanyal’ tamo richo kendo ok ‘wanyal’ bedo jok maler chuth. Ok ‘wanyal’ bedo kod ber e chunywa. Chik luwore kod ‘nyalo’. Nang’o? nikech ji nikod jombo e chunygi. Ok wanyal konyo mak watimo dwachwa. Watimo richo mar chode nikech wan kod chode e chunywa.
Nyaka wasom Muma e yo maler. Ka natemo somo, nanono wach ka wach man e ndiko. Nasomo ni Yesu notho e Msalaba nikech richona kendo pi wang’a nolwuoka. Ne an ng’atno man gi richo mang’eny kendo Ruoth nothona e Msalaba… chunya ne lit ahinya mi nayie kuome. Eka naparo ni, “kabiro bedo kod yie, kare adhi bedo kod yie koluwore kod Wach.”
Kana somo Wuok 20, Muma wacho, “kik ibed kod nyiseche moko mopogore koda.” Nalemo kahulo richona nikech wechego. Nanono chunya mondo ane ka asebedo gi nyiseche moko mopogore kod Nyasaye, bin aseluongo nyinge kayiem nono, koso bin asekulora ne nyiseche mamoko. Nafwenyo ni asekulora ne nyiseche moko nyadi mang’eny e ndalono mwatimo nyasi mar sawo mwaparogo jogewa mosetho. Asetimo richo mar bedo gi nyiseche mamoko.
Omiyo nalemo kahulo richona ni, “Ruoth, aselamo nyiseche moko. Nyaka koro ing’adna bura. Yie iwena kuom richona. Ok achak atim kendo.” Bang’ mano, ne nenorena ka gima osegol richo moro oko.
Eka nachako aparo ka bende aseluongo nying Nyasaye kayiem. Eka naparo ni ka nachako bedo gi yie kuom Nyasaye ne a madho ndawa. Osiepena nopenja ni, “donge ikelone Nyasachi wichkuot ki madho ndawa? Ere kaka ja Kristo nyalo madho ndawa?”
Mano chalre kod luongo nying Nyasaye kayiem nono, bende en adieri? Omiyo nalemo kendo, ‘Ruoth, na luongo nyingi kayiem nono yie iwena. Abiro wa madho ndawa.’ Koro ne atemo weyo ndawa to notama. Ne en gima tek, mondo awe ndawa to mogik, naweyo ndawa chuth. Na chak aparo kendo ayudo ni pod an kod richo moro mondong’.
Wach machielo, “rit Sabato maler mar Ruoth.” Mane nyiso ni ok owinjore atim gimoro odiechienga mar lemo; machal kaka tick makelo pesa…. Naweyo mago tee.
Machielo ne en bura mawacho niya, “Luor wuoru kod meru.” Na nyalo luoro jonyuolna, ka an mabor to ka an machiegini kodgi to chunya ne chandore. “Yawa, asetimo richo e wang’ Nyasaye. Yie iwena.” Nalemo kahulo richona.
Ne ok anyal miyo jonyuolna luor nikech ne jisetho. Ang’o mana nyalo timo? “Ruoth, yie iwena richo marachno. Ni thona e Msalaba.” Mono kaka agoyoni erokamano!
E yorno, naparoni asetieko richona duto achiel kachiel. Nenitie chike mamoko machalo kaka kik ineki, kik iterri, kikigombi…. Nyaka chopi odiechieng’ mana fwenyo ni aseketho chike duto, nalamo Nyasaye otieno duto. To ing’eyo ni, lamo kiyuagori eyor weyo richo ok en gima ji ohero. Weuru wawuo kuom wachno.
Ka naparo wach kuom gur mar Yesu e Msalaba, nanyalo neno kaka mano en gima lit. Kendo nothonwa wan mane ok wanyal rito chikne. Omiyo nasiko ka ayuak otieno duto ka aparogo herane kuoma kendo agoyone erokamano kuom miya mor mar adiera.
E hika mokuongo mar dhi e Kanisa nobedo mayot to higni modong’go ngima nomedo bedona matek ka ywagora mondo awe richo nikech nochuna paro matek mondo pi wang’a owuogi nikech nang’iyo timo kamano.
Ka pi wang’a ne ok nyal wuok, nasiko ka lamo ewi got kendo ka ariyo kech kuom ndalo 3. Eka pi wang’a nenyalo duogo. Pi wang’a nochako lwoka, ka adugo ei oganda marwa kendo nanyalo ywak e kanisa.
Jogo moluora mowacho niya, ‘Isebedo ng’at maler moloyo kod lemoni ewi got’. Bang’e to pi wang’a ne ochako lal kendo. E higa mar 3 koro ne ok yot kata matin. Nanyalo paro gigo maricho masetimo ne osiepena kod jo kanisa, kendo nanyalo lamo matek ka aywak. Bang’ higni 4 mag lamo kod ywak pi wang’a nochako otwo.
Bang’ higa mar 5, ne ok anyal ywak, kata atem matek machal nade. Uma bende ne ochako mol. Kendo bang’ ndalo moko ne ajok kod ngimana awuon, omiyo Nyasaye nodwoka e somo Muma kendo.
Chik Kelowa e Ng’eyo Richo
Ang’o mawanyalo ng’ eyo kuom Chik?
Ok wanyal rito Chik kaka dwarore.
Jo-Rumi 3:20, wacho ni, “Chik emamiyo dhano ng’eyo ni oseketho.” Mokuongo, naparo ni Muma no en mana wach a wacha mar Jaote Paulo kendo natemo mana mondo abed kod yie e weche ma ahero. To pi wang’a norumo, kendo ne ok anyal dhi nyime kod ngimana mar yie e lemo.
Omiyo namedo dhiyo nyime ka atimo richo monuoyore ei chunya kendo ne ok en gima yot mondo adhi nyime ka adak e bwo Chik. Ne ok anyal, to bende ne ok anyal weyo chik nikech naseyie ni en wach Nyasaye ma nosemiyowa mondo wariti. Mogik to, nabedo japuonj mar Chik machal kod ma Muma wuoyo kuomgi ka. Mae nomiyo ngima omedo bedona matek mondo amed dhi nyime kod yie.
Ne adak kod richo mang’eny, ma seche ma achako somo Muma to amedo mana fwenyo ni aketho mana chik apar mag Nyasaye e chunya. Timo richo e chuny pod en mana richo, kendo nabedo jalo moyie kuom chik.
Ka arito Chik, to nabedo gi mor. To seche maketho Chik to nabedo gi kuyo kendo maonge kod mor kachunya chandore. Mogik, nabedo modhier kuom chik duto. Mano kaka de yot ka dine ok opuonja ng’eyo chik, “Ooyo, ok en kamano. Nitie tiend chik machielo. Chik nyisi ni in pith mar richo; ihero pesa, ihero mon gi chwo kendo gigo mabeyo kuom neno. In kod gik moko mihero moloyo Nyasaye. Ihero piny kod gigene. Chik osemiyi, mondo kik iriti to omiyigo mondo ifwenygo kaka in jaricho ei chunyi.”
Kadine ng’ato opuonja adiera, de ok achandora kuom higni 10. Mano emomiyo asedak e bwo Chik kuom higni 10 kapok achopo e fwenyruogni.
Chik mar ang’wen wacho ni “Par odichieng’ Sabato maler.” Mano tiende ni ok owinjo wati e odiechieng’ mar Sabato. Gi puonjo ni owinjo wawuoth kod tiendwa mak wariembo gimoro kata dhi mabor e odiechieng’ mar lemo. Naparo ni en gima ber kendo mowinjore mondo awuothi kadhi yalo. Kata kamano, nachiegni puonjo wach mar Chik. Omiyo nochuna ni ber ka atimo gino ma apuonjo. Mano nobedona matek ahinya kendo na chiegini weyo.
Mana kaka ondikini, “Ere gimi somo kanyo?” Ne ok anyal winjo tiend penjono omiyo nachandora kuom higni 10. Japuonj mar Chik cha bende ne ok nyal winje. Noparo ni korito Chik kendo odak ka otang’, to obiro yudo gweth e mbele Nyasaye.
To Yesu nonyise niya, “Ere gimi somo kanyo?” Ng’atno noduoko kod paro mare mar yie kuom rito chik. Kendo nonyiso ng’atno ni, “Adier iwacho kare; ikawo wachno kaka ondike. Tem mondo irite. Ibiro bedo mangima ka irite, to ibiro tho ka ok irite. Msach richo en tho. Ibiro tho ka ok irite.” (Kama ngima ong’e, tho ema bedoe, donge mano en adiera?)
To japuonj chikne pod ne ok nyal winje. Japuonj chikno chalo kod in gi an. Nasomo ‘theology’ kuom higni 10. Natemo gik moko duto, kendo nasomo gik moko duto: tueyo chiemo, bedo kuom parona awuon, dhum kod dhok mayore…. Na somo Muma kuom higni apar kaparo ni anyalo timo gik makare. To pod nabedo muofu.
Mano emomiyo jaricho nyaka rom kod ng’ato manyalo yawo wang’e, to ng’atno en mana Yesu. Eka ng’ato nyalo fwenyo niya “Adier! Ok wanyal rito Chik. Kata watem matek mondo warit Chik to wabiro mana tho ka wan jogo modhier. To Yesu nobiro mondo owarwa gi pi kod Roho! Halleluya!” pi kod Roho nyalo resowa. En ng’uno kendo en mich mar Nyasaye. Omiyo wapako Nyasaye.
Nabedo jahawi ahinya mondo atiek somba magola kuom geno manono mar bedo jalony kuom Chik, to jomoko kawo ngima gi duto ka gisomo wach dini e mudho to kendo ok ginyal fwenyo adiera nyaka chop gi tho. Jomoko yie higni gi higni to ok giyud nyuol manyien.
Wakadho kendo wadar kuom richo kwa fwenyo ni ok wanyal rito Chik, to wachung’e nyim Yesu kwa winjo puonj mar pi kod Roho. Kwaromo kod Yesu, to wabiro dar kwa a e bura kod jwang’ruok. Wan e joricho moloyo, to wadoko jo makare nikech noresowa kuom pi gi rembe.
Yesu nyisowa ni ok wanyal dak moromore kod dwaro mare. Nonyiso japuonj mar chik cha, to japuonj chikno neok onyal winje. Omiyo Yesu nogoyone sigana mondo okonye bedo kod winjo mar wachno.
Ang’o mamiyo ji lwar kuom ngima gi mar yie?
Richo.
“Ng’atno moro nolor oa Jerusalem kodhi Jeriko, mi noromo gi jomecho, ma nomaye lepe, mogoye lero, modhi oweye ka odwaro tho” (Luka 10:30). Yesu nonyiso japuonj chikno ngeroni mondo ochiew pache mondo owuogi e paro mane osebedo ka thage e ngimane, mana kaka jokuo nogoyo ng’atni moweye ka ochiegni gi tho.
Ng’ato moro nolor koa Jerusalem kodhi Jeriko. Jeriko ochung’ kar jogo ma ok owar to Jerusalem to ochung’ne jogo mowar kod kanisa, dala maler mar yie, kama opong’ kod josunga mag chik. Siganani nyisowa ni kwayie kuom Yesu e yor dini, to chutho wabiro rumo.
“Ng’atno moro nolor oa Jerusalem kodhi Jeriko, mi noromo gi jomecho, ma nomaye lepe, mogoye lero, modhi oweye ka odwaro tho” (Luka 10:30). Jerusalem ne en dala maduong’ man kod oganda mang’eny. Ne nitie jadolo madongo mane ochung’ ne jodolo duto, ma Jo-lawi kod ji mang’eny mane jolemo bende ne nie dalano. Ne nitie ji mang’eny mane ong’eyo chik e yo malong’o. Omiyo ne gitemo mondo gidag ka girito Chik, to kata kamano ne ok ginyal kendo ne gilor ka gidhi Jericho. Ne gidhi nyime ka gimedo mana dok e piny (Jeriko) kendo mano nomiyo giromo kod jokuoye.
Ng’atno bende noromo kod jomecho kane olor koa Jerusalem mondo odhi Jeriko kendo jomecho nomaye lepe. ‘Ne gi maye lepe’ tiende ni noweyo bedo makare. Ok yot mondo wadag kwa rito Chik. Jaote Paulo nowacho e kitabu mar Jo-Rumi 7:19-20, “Gima ber ma adwaro timo ok atim, to gima rach maopk adwar timo e ma atimo. To ka atimo gima ok adwar timo kamano, to mano nyiso ni ok an ema atim gino, to richo modak kuoma e ma time.”
Da her mondo atim gima ber kendo adag kaka wach Nyasaye dwaro to e chuny dhano mopong’ kod paro maricho, kaka chode, terruok, nek, kuo gombo, anjawo, wound, mbaka maricho, sunga kod fuwo (Mariko 7:21-23).
Nikech gigo odak e chunywa kendo giwuok achiel kachiel, kwatimo gik maok wadwar timo kendo ok watim gigo mowinjore watim. Wadhi nyime kwa nuoyo richogo modak e chunywa. Gima jachien timo omiyo mana gombo matin kende mar timo richo.
Richo Modak E Chuny Dhano
Be wanyalo dak kuom mako chik?
Ooyo
Muma wacho e Mariko 7, “Ok ung’eyo ni gino man oko kodonjo ei dhano, to ok nyal miyo odok jaketho, to gik ma wuok kuom dhano emamiyo obedo jaketho.”
Yesu nyisowa ni nitie paro maricho, chode, terruok, nek, kuo, gombo, timbe maricho, wound, kod ma kamago e chuny dhano.
Waduto wan kad nek e chunywa. Onge ng’ato ma ok janek. Mon dhawo kod nyithindgi, “Aha, kik itim gino. Nanyisi mondo itim kamacha. Neye fupi. Asiko ka anyisi seche tee. Abiro negi ka ichako itimo gino. Wacho ni kik itim kendo.” Mano nek. Nyalo bet ni isenego nyithindi kod pachi kendo kod wecheni aricho miwacho awacha.
Nyithindwa nyaka bed mangima nikech gin e ma gibiro kawo kerewa; to kwa goyo negi koko kod ichwang’ wanyalo negogi. Seche moko wabwuogore. “Aah Nyasacha! Ang’o momiyo atimo kamano?” Seche moko warango kuonde ma wahinyo dend nyithindwa kendo parowa nyisowa ni watimo gi marach. Ok wanyal to wadak kamano nikech richo manie chunywa.
Omiyo, ‘Gima atimo ok ema adwar timo’ tiende ni watimo richo nikech wan kod richo. En gima yot mondo satan otemwa.
Wakaw ni ng’at maok owar odak e ot kuom higni 10, kong’iyo kor ot kendo koparo kaka ‘Sungchol,’ mane en jatend lemo moro mane odak e piny Korea. En gimaber ka obedo piny ka orango kor ot, to ng’ato nyaka kelne chiemo kendo golo losruokne oko.
Nyaka otudre kod ng’ato. Ok onyal bedo chandruok ka en dhand dichwo, to wapar ane ni en dhako maber. Ka ng’atno oyudo thulo mar nene, thuolone duto mosekawo kobedo piny kende biro bedo kayiem nono. Onyalo paro, “ok owinjore achodi; an kode e chunya kendo owinjo agole oko. Anyalo gole oko e chunya. Ooyo! Wuog oko mar pacha!”
To dwaro mare kethore eseche ma oneno dhakono. Bang’ ka dhakono oseweye, ochak orango chunye. Higni 5 mosebedogo e tuech obedo kayiem nono.
En gima yot mondo satan okaw ber mar ng’ato. Gima satan biro timo en mana dhire matin. E kinde ma ng’ano chandore mondo oa e richo ka ok oware to opotho mana e richo. Ng’atno nyalo chulo achiel mar apar e kanisane, onyalo tueyo kuom ndalo 40, onyalo lamo ndalo 100… to satan teme kendo wuonde kod gigo maneno maber e wang’e.
“Daher mar nyisi wach kuom kambi moro, to in ja Kristo kendo ok inyal tiyo chieng’ Sabato, bende inyalo? En tich maduong’. Nyalo bet ni inyalo tiyo kuom Sabato 3 e dwe to achiel e ma idhiye kanisa. Eka, tijno pod berni kendo en gi mich mang’eny kod chudo maduong’. Iparo nade?” Nyalo bet ni ji 100 kuom ji 100 inyalo ng’iewo.
Kamano ok nyal tiyo, to jachien manyo yo machielo kuom jogo mohero mon. Satan kelo ne dhako kendo weye komako hera kod dhakono kendo ka wiye owil kod Nyasaye. Mano e kaka jachien mayo ng’ato berne.
Kwa temo dak kuoma mako Chik, to nyaka wapoth e richo, chandruok kod dhier mar chuny; ber duto lalnwa. “Nolor oa Jerusalem kodhi Jeriko, mi noromo gi jomecho, ma nomaye lepe, mogoye lero, modhi oweye ka odwaro tho.”
Mae tiende ni kata wanyalo temo dak e Jerusalem kuom rito Chik Nyasaye to wabiro siko kwa chwanyore nikech richowa kendo mogik wabiro kethore.
Inyalo dhi nyime kilamo e wang’ Nyasaye kihulo richoni. “Aah Ruoth, asetimo richo. Yie mondo iwena; ok abi chako timo kendo. Asingorani mae richo mogik matimo. Aywakni kendo asai mondo iwena richona nyadi chiel kendo.”
To mano ok nyal siko. Ji ok nyal dak e pinyni ma ok gitim richo. Ginyalo temo weyo richo mana kuom kinde matin, to en gima tek mondo ng’ato kik chak tim richo. Omiyo ok wanyal weyo mak watimo richo. “Aah Nyasaye yie iwena.” Ka gidhi nyime, gibiro weyo kanisa kendo lamogi biro rumo. Gibiro weyo Nyasaye nikech richogi, to mogik gibiro dhi e mach.
Lor kidhi Jericho tiende ni lwar e timbe mag piny; en bedo machiegni kod piny kendo bedo mabor kod Jerusalem. Kar chakruok, Jerusalem pod nyalo bedo machiegni, to kaka wamedo timo richo kendo wadhi nyime kod kwayo ng’uono, wayudo kwalor e dala mar Jeriko; kendo walwar e piny.
Ngano mi nyalo war?
Gojo maweyo timbegi giwegi.
Ng’ano mane ng’atno oromogo e wang’yo madhi Jericho? Noromo kod jomecho. Ng’at ma ok ong’eyo kendo odak komoko kuom Chik chalo mana gi guok maji ojwang’o kar kende. Omer, onindo kamoro amora kendo olayo kamoro amora. Guogno biro chiewo kinyne kendo ochako ometho. Guok mojwang’ kar kende nyalo chamo losruokne. Mano emomiyo ng’at machal kamano iluongo ni guok. Okia kaka owinjo omethi, to odhi mana nyime kod metho kendo kinyne ochiewo komedo mana dhiyo nyime kod timno pile ka pile.
Mano chalre kod ng’atno ma noromo kod jomecho e wang’ yo madhi Jeriko. Odong’ chien, ohinye kendo ochiegni gi tho. Tiende ni nitie mana richo e chunye. Mano e kaka dhano chalo.
Ji oyie kuom Yesu ka gitemo mondo gidag kuom mako Chik ei Jerusalem, oganda mar jolemo, to gidong’ chien kagin mana kod richo e chunygi. Gig dutoo maginyalo nyiso kuom lemo margi en mana adhola mar richo. Jogo man kod richo e chunygi ibiro witi e mach e ndalo mag giko. Mano gima ging’eyo maber, to ok ging’eyo gima owinjore gitim. Bende in kod an wasedak e dala maket kod dalano? Mano en adiera. Wan bende ne wan kanyono.
Japuonj chik mane ok ong’eyo Chik Nyasaye nyalo man a kedo gi ngimane, to mogik odhi e mach ka en kod adhola mag richo. En achiel kuomwa, in kata an.
Yesu kende ema nyalo warowa. Nitie ji mang’eny mariek modak e aluora marwa kendo gisiko ka gin kod ywaruok e wechego magi ng’eyo. Gi wuondore ni gidak kaka chik Nyasaye dwaro to ok gin gadiera kod ngimagi. Ok gi nyal luongo opawo ni opawo, to gitemop mana loso ngimagi maoko mando onenre maber.
E diergi nitiere joricho man eyo madhi Jericho, gin e jogo ma jomecho ogoyo kendo owegi ka gichiegni kod tho. Nyaka wang’e ni wan jogo morem e mbele mar Nyasaye.
Nyaka wayie e nyim Nyasaye ni, “Ruoth abiro dhi e mach kaok iwara. Yie mondo iwara. Abiro dhi kamoro amora midwaro, kata piny ber kaka piny rach, mana ka anyalo winjo wachni mar injili mar adiera. Ruoth ka iweya kenda, to abiro dhi e mach. Asayi ni mondo iwara.”
Jogo mong’eyo ni gichomo mach kendo giweyo yoregi ma giparo ni beyo kagi moko kuom Nyasaye, ema biro yudo warruok. Ok wanyal wudo warruok kuom tekowa wawegi.
Nyaka wang’e ni wachal kod ng’atno mane olwar e lwet jomecho.
